‘Grote Suriname-tentoonstelling’ in De Nieuwe Kerk: geen verhaal van wit over zwart
Cultuur op komst | Suriname Een duik in geschiedenis en cultuur van Suriname. ‘De Grote Suriname-tentoonstelling’ vertelt het levensverhaal van een land, aan de hand van kunst en historische documenten.
‘Een biografische expositie”, zo noemt Marlies Kleiterp De Grote Suriname-tentoonstelling die vanaf 5 oktober te zien is in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. „We willen het levensverhaal van het land vertellen, van de precolumbiaanse culturen en de komst van de Europeanen tot nu. Het is een meeslepend epos dat begint bij de inheemse nederzettingen en eindigt bij de onafhankelijke republiek van vandaag.”
Als hoofd tentoonstellingen van De Nieuwe Kerk in Amsterdam stelde Kleiterp met haar
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
team al diverse landententoonstellingen samen, over onder meer Oman en Afghanistan. Het idee om een tentoonstelling te maken over Suriname, het land waar Nederland al meer dan vier eeuwen een geschiedenis mee deelt, ontstond enkele jaren geleden. „Nu het slavernijverleden van Nederland een belangrijk onderwerp is in het maatschappelijke debat, was de tijd rijp voor deze tentoonstelling”, zegt Kleiterp. „Meer dan 350.000 Nederlanders hebben Surinaamse wortels. En toch weten we in Nederland bar weinig over de Surinaamse geschiedenis. In het onderwijs wordt daar nauwelijks aandacht aan besteed. Ook in mijn eigen vriendenkring bleek die kennis heel summier.”
:strip_icc()/s3/static.nrc.nl/bvhw/files/2019/08/data48315866-6ef6a3.png)
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
width="400" />
Stenen ceremonieel masker. Alfonsdorp, precolumbiaans. Surinaams Museum, Paramaribo. Dit unieke werk was nooit eerder in Nederland. Het werd gebruikt tijdens religieuze ceremonies. De precieze datering is onbekend, maar het stamt waarschijnlijk uit de periode 900-1250.
Die cultuurgeschiedenis wordt straks verteld aan de hand van ruim driehonderd unieke stukken – archeologische vondsten, maar ook historische documenten zoals de onafhankelijkheidsverklaring uit 1975, die te zien is samen met de groene jurk die prinses Beatrix droeg tijdens de onafhankelijkheidsceremonie in Paramaribo. Het merendeel van de getoonde objecten, zo’n 80 procent, komt uit Nederlandse collecties als die van het Tropenmuseum en het Zeeuws Archief. Topstuk is een precolumbiaans stenen masker dat het Surinaams Museum in bruikleen geeft en dat nooit eerder naar Nederland reisde.
Het was belangrijk, aldus Kleiterp, dat het niet een Nederlandse tentoonstelling werd over Suriname. „Het moest een echte samenwerking zijn, en geen presentatie waarin wit vertelt over zwart. Wij zijn niet de afzender, maar slechts de samensteller. We hadden een heel leger aan Surinaamse adviseurs die ons feedback hebben gegeven.” In die zin is deze expositie dus deels een autobiografie, zegt Kleiterp. „We laten de Surinamers zelf aan het woord, in interviews en audiovisuals. Zo vertelt een inheems stamhoofd over de betekenis van zijn hoofdtooi, en de manier waarop hij geneeskunde bedrijft.”
Verteld door nakomelingen
Het verhaal over de slavernij wordt onder meer verteld door de nakomelingen van vrijgemaakte slaven. Kleiterp: „De slavernij is pas in 1863 afgeschaft, dus die geschiedenis voelt voor hen vaak nog heel dichtbij – iets wat hun overgrootouders nog hebben meegemaakt. Maar we tonen die geschiedenis ook vanuit het perspectief van de slavenhouder. Er zijn veel prenten en documenten die op aangrijpende wijze laten zien hoe mensen door hen tot handelswaar werden gereduceerd. Voor de kooplieden was het van belang dat hun ‘goederen’ gezond aankwamen in Suriname. Dus staat in handleidingen uitvoerig beschreven hoe vaak de slaven tijdens de twee maanden durende overtocht moesten eten en luchten.”
Gerrit Schouten, Diorama van Indiaans dorp met piaiman, 1810. Tropenmuseum, Amsterdam. Gerrit Schouten (1779-1839) werd geboren in Paramaribo als zoon van een Nederlandse gouvernementsambtenaar. De kunstenaar werd beroemd met diorama’s: kijkkasten met een perspectivisch weergegeven voorstelling. Met zijn verbeeldingen van indianenkampen, slavendansen en plantagegezichten vormen zijn diorama’s een belangrijke historische bron over Suriname in de vroege 19de eeuw.
:strip_icc()/s3/static.nrc.nl/bvhw/files/2019/08/data48170150-2f986a.jpg)
Tekening van Maria Sibylla Merian, uit: Over de Voortteeling en Wonderbaerlyke Veranderingen der Surinaamsche Insecten, 1719. Tekening op papier, Teylers Museum, Haarlem. De Duitse kunstenares Maria Sibylla Merian (1647-1717) reisde in 1699 samen met haar dochter naar Suriname en trok er de binnenlanden in. Haar uiterst gedetailleerde tekeningen van de flora en fauna van Suriname, waaronder vele studies van rupsen en vlinders, verschenen in 1705 in boekvorm.
Door het houten hek in de kooromgang van De Nieuwe Kerk zullen straks kunststof handen steken, als herinnering aan de circa 200.000 tot slaaf gemaakte Afrikanen die in ruim twee eeuwen tijd naar Suriname werden verscheept. „Als bezoeker volg je twee slavenschepen, d’Eenigheid en de Philadelphia, aan de hand van de boekhouding en de scheepjournaals die we vonden in het Zeeuws Archief. Zelfs de steekpenningen voor Afrikaanse tussenpersonen werden daarin genoteerd.” Vondsten van plantage Bakkie, waaronder een brandijzer en een kromboei, tonen aan welke martelingen de tot slaaf gemaakten moesten ondergaan als ze eenmaal in Suriname te werk werden gesteld.
Zelf geen slavenhandelaar
Het praalgraf van zeeheld Michiel de Ruyter, een van de vaste pronkstukken in De Nieuwe Kerk, krijgt ook een rol. „Hij was zelf waarschijnlijk geen slavenhandelaar”, zegt Kleiterp. „Maar hij heeft wel degelijk een rol gespeeld in de geschiedenis van de slavenhandel. Als admiraal voer hij langs de Afrikaanse goudkust en bezette hij forten in het huidige Ghana, waarvandaan vele slaven naar Suriname werden verscheept. We willen ook die keerzijde van zijn daden tonen.”
Na de afschaffing van de slavernij werd door de Nederlanders in Azië naarstig gezocht naar vervangende goedkope arbeidskrachten voor hun ‘wingewest’. Zo kwamen de contractarbeiders naar Suriname: Indiërs, Chinezen en Javanen, die het op de plantages nauwelijks beter hadden dan hun voorgangers. Uit deze periode zijn op de tentoonstelling diverse persoonlijke bezittingen te zien, zoals immigratiekaarten, gezondheidsverklaringen en sieraden. Door deze nieuwkomers werd Suriname een van de meest diverse landen van Zuid-Amerika. Kleiterp: „Er zijn ontzettend veel verschillende bevolkingsgroepen, met roots in Amerika, Europa, Afrika en Azië. ‘Mix-max’, noemen ze dat in Suriname.”
Scheepsjournaal van Peter Couperus, oppermeester aan boord van de derde reis van snauwschip d’Eenigheid (1761–63), 1761. Verslag van de reis van een slavenschip van de WIC dat vanuit Vlissingen, langs de Afrikaanse goudkust, naar Suriname voer.
Een onverwachte bruikleengever aan de tentoonstelling is de Evangelische Broedergemeenschap uit Zeist, die vanaf de late achttiende eeuw het christelijk geloof verspreidde tot in de binnenlanden van Suriname. „Deze hernhutters zijn als zendeling veel in Suriname geweest en hebben diep in het oerwoud klinieken en doktersposten gesticht. Ze bleken een zolder vol mooie spullen te hebben uit de Marron-cultuur, waaronder fraai houtsnijwerk en kleurrijke omslagdoeken.”
/s3/static.nrc.nl/bvhw/files/2019/08/2208web-cover-culturelebijlage.jpg)
De recente Surinaamse geschiedenis komt onder meer aan bod in hedendaagse kunstwerken van Remy Jungerman, Razia Barsatie, Ken Doorson en Marcel Pinas. Iris Kensmil toont bestaande schilderijen die zij maakte naar aanleiding van de Decembermoorden in 1982, waarbij vijftien politieke tegenstanders van de huidige president Desi Bouterse werden geëxecuteerd. „Zo komt Bouterse in de expositie aan bod”, zegt Kleiterp. „Als instelling kunnen wij geen stelling nemen in deze zaak, die nog altijd onder de rechter is. Het is net als met de koloniale geschiedenis: je kunt die geschiedenis niet veranderen, maar je kunt haar wel zo goed mogelijk en vanuit diverse perspectieven beschrijven.”
Kamisa, door mannen gedragen doek van de Marrons. Collectie Thomas Polimé. De Marrons stammen af van tot slaaf gemaakten die de jungle in vluchtten en ondanks talloze strafexpedities erin slaagden hun vrijheid te behouden. Hun pangi’s (omslagdoeken) zijn opgebouwd uit fraaie geometrische patronen.
Suriname-exposities
De Grote Suriname-tentoonstelling. 5 okt t/m 2 febr in De Nieuwe Kerk, Dam, Amsterdam. Tijdens de tentoonstelling worden door Stichting Julius Leeft! zes theaterproducties gemaakt over de Surinaamse geschiedenis, aan de hand van acht historische figuren. De regie van De Suriname Monologenis in handen van John Leerdam. Inl: nieuwekerk.nl
In Museum Van Loon opent op 5 oktober Aan de Surinaamse grachten, een tentoonstelling over de betrokkenheid van de familie Van Loon met de WIC en Suriname in de 18de en 19de eeuw. Inl: museumvanloon.nl
Het Tropenmuseum Junior organiseert vanaf 12 oktober Sabi Suriname, waarin kinderen boodschappen kunnen doen in een Surinaamse toko of muziek kunnen luisteren in een Surinaamse studio. Inl: tropenmuseum.nl
