(Door K. Ramdhan) – De huidige controverse rond de vorderingen van de procureur-generaal (pg) ingevolge artikel 140 van de Grondwet van Suriname legt een dieperliggende constitutionele vraag bloot dan louter een procedureel meningsverschil over de parlementaire toetsing van de vervolging van drie voormalige ministers. Centraal staat de vraag
waar de constitutionele grens ligt tussen parlementaire betrokkenheid en ontoelaatbare inmenging in de strafrechtelijke rechtspleging.
Artikel 140 van de Grondwet bevat een bijzondere regeling voor de strafrechtelijke vervolging van politieke ambtsdragers. De nadere uitwerking daarvan is neergelegd in de Wet In Staat van Beschuldigingstelling en vervolging
Politieke Ambtsdragers (WIPA). Deze regeling heeft een dubbel constitutioneel doel: bescherming tegen lichtvaardige of politiek gemotiveerde vervolging enerzijds, en waarborging van strafrechtelijke aansprakelijkheid van politieke ambtsdragers anderzijds. Artikel 140 Gw creëert daarmee parlementaire betrokkenheid bij de vervolgingsdrempel, maar geen parlementaire medebesturing van het strafproces.
Juist vanwege
dat uitzonderingskarakter dient de bepaling restrictief te worden uitgelegd. De Grondwet kent De Nationale Assemblée (DNA) binnen deze procedure een limitatief omschreven rol toe. Ingevolge artikel 7 WIPA dient DNA te beoordelen of de vordering van de procureur-generaal onmiddellijk voor beslissing vatbaar is dan wel nader onderzoek vereist. Indien DNA
besluit tot nader onderzoek, wordt de zaak op grond van artikel 8 WIPA in handen gesteld van een Commissie van Onderzoek.
Uit de tekst en systematiek van de WIPA volgt echter niet dat deze commissie beschikt over een autonome of algemene onderzoeksbevoegdheid. De commissie is geen
strafvorderlijk onderzoeksorgaan, geen parlementaire enquêtecommissie en evenmin een controle-instantie boven het Openbaar Ministerie. Haar wettelijke taak is beperkt tot het horen van de betrokken politieke ambtsdrager of gewezen politieke ambtsdrager, waarna zij verslag uitbrengt aan DNA overeenkomstig artikel 9 WIPA.
Tegen die constitutionele achtergrond roept de
werkwijze van de commissie inzake de vorderingen van de pg fundamentele juridische vragen op. Uit publieke verklaringen van commissieleden en mediaberichten blijkt dat de commissie voornemens is de procureur-generaal te horen en reeds gesprekken heeft gevoerd met diverse “stakeholders”. Voor een dergelijke verruimde onderzoekspraktijk ontbreekt echter een expliciete wettelijke grondslag.
De WIPA verleent de commissie geen bevoegdheid om de vervolgingsstrategie, onderzoeksmethode of motivering van het Openbaar Ministerie inhoudelijk te toetsen. Parlementaire controle op het algemeen functioneren van het Openbaar Ministerie is constitutioneel bovendien iets anders dan inmenging in een concrete vervolgingsbeslissing. Zodra parlementaire betrokkenheid overgaat in
feitelijke beïnvloeding van een lopende strafrechtelijke procedure, ontstaat spanning met de constitutionele taakverdeling tussen DNA en het Openbaar Ministerie.
Die grens volgt mede uit de samenhang tussen de artikelen 140 en 145 van de Grondwet. Het parlement mag uitsluitend die bevoegdheden uitoefenen die de Grondwet en
de WIPA uitdrukkelijk toekennen. Die bevoegdheden kunnen niet worden uitgebreid tot procedurele conditionering, politieke drukuitoefening of feitelijke sturing van de vervolgingsbevoegdheid van de procureur-generaal.
Ook het Reglement van Orde van DNA biedt daarvoor geen juridische grondslag. Een reglement van orde is normhiërarchisch ondergeschikt aan de Grondwet
en kan geen constitutionele bevoegdheden scheppen die de Grondwet zelf niet kent. Noch hoofdstuk III, betreffende commissoriaal vooronderzoek, noch hoofdstuk XIII van het Reglement van Orde creëert een instructie- of toezichtbevoegdheid ten aanzien van het Openbaar Ministerie binnen een concrete artikel 140-procedure.
Hierbij verdient ook de
publieke opstelling van commissieleden aandacht.
Wanneer leden van een parlementaire commissie zich in de media inhoudelijk uitlaten over een lopende constitutioneel gevoelige procedure, ontstaat niet alleen de schijn van vooringenomenheid, maar tevens een objectief risico dat de vereiste institutionele distantie verloren gaat. Juist in procedures met
strafrechtelijke implicaties moet niet alleen daadwerkelijke onpartijdigheid bestaan, maar ook de objectieve schijn daarvan worden gewaarborgd.
Daarnaast raakt het publiekelijk bespreken van interne beraadslagingen aan de integriteit van de parlementaire besluitvorming zelf. Vertrouwelijkheid binnen commissiewerkzaamheden is geen louter interne orde-kwestie, maar een noodzakelijke voorwaarde voor zorgvuldige
en onbevangen besluitvorming. Wanneer commissieleden publiekelijk vooruitlopen op inhoudelijke conclusies of interne informatie delen, wordt het vertrouwen in de procedurele neutraliteit van de behandeling ondermijnd.
De juridisch verdedigbare slotsom is daarom dat de huidige wijze van parlementaire betrokkenheid moeilijk verenigbaar is met de constitutionele systematiek van
artikel 140 juncto artikel 145 van de Grondwet en met het limitatief omschreven kader van de WIPA. De Commissie van Onderzoek beschikt niet over een onbeperkte onderzoeksbevoegdheid en kan haar mandaat niet uitbreiden door politieke praktijkvorming of ruime interpretatie van interne parlementaire procedures.
Waar parlementaire betrokkenheid
overgaat in overschrijding van constitutionele bevoegdheden en mogelijke beïnvloeding van een concrete vervolgingsprocedure, wordt niet slechts een procedurele grens overschreden, maar komt het constitutionele evenwicht tussen parlement en strafrechtspleging zelf onder druk te staan. In een democratische rechtsstaat vereist het beginsel van machtenscheiding immers dat parlementaire controle niet ontaardt in
feitelijke inmenging in lopende strafvorderlijke besluitvorming.
Tegen die achtergrond rijst de gerechtvaardigde vraag of de voorzitter van De Nationale Assemblée, gelet op de feiten en omstandigheden, niet gehouden is de betreffende commissie te ontbinden wegens overschrijding van haar constitutionele en reglementaire mandaat, en de vorderingen van
de procureur-generaal onverwijld aan DNA voor te leggen teneinde constitutioneel conforme besluitvorming mogelijk te maken.
K. (Chinta) Ramdhan
