Achter ieder kind staat een omgeving. Maar staat die omgeving ook achter het kind?

Over beschermende factoren en de verantwoordelijkheid van de staat en de samenleving.

We maken ons zorgen over jongeren die de school vroegtijdig verlaten, op straat rondhangen en soms betrokken raken bij overlast en criminaliteit. We spreken over hun gedrag, de verantwoordelijkheid van hun ouders en de noodzaak om in te grijpen wanneer het misgaat. Maar hoe vaak staan we stil bij de omgeving waarin deze jongeren opgroeien en de reële mogelijkheden die deze hun biedt?

De Nederlandse orthopedagoog Van der Ploeg beschrijft in zijn model van risico- en beschermende factoren hoe verschillende omstandigheden in het leven van kinderen hun ontwikkeling beïnvloeden. Niet alleen de eigenschappen van het kind spelen een rol. Ook het gezin, de school, leeftijdgenoten en de bredere sociale omgeving kunnen risico's vergroten of juist cruciale bescherming bieden.

Dat inzicht vraagt om een bredere kijk op kinderbescherming. Als we willen begrijpen waarom sommige jongeren kwetsbaar worden voor negatieve invloeden, moeten we ook onderzoeken welke beschermende factoren in hun leven aanwezig zijn of juist ontbreken.

Wanneer de straat aantrekkelijker wordt dan de toekomst
In mijn directe woonomgeving zie ik jongeren die de school hebben verlaten en weinig mogelijkheden hebben om hun tijd zinvol te besteden. Er is geen sportvereniging of buurtwerkorganisatie die hen structureel opvangt en stimuleert. Tegelijkertijd zijn er volwassenen die hen benaderen met de belofte van snel geld (moni), de aantrekkingskracht van dure auto's en toegang tot een levensstijl die aanzien lijkt op te leveren.

Wanneer jongeren weinig zicht hebben op andere mogelijkheden om hun talenten te ontwikkelen, vaardigheden te leren en een toekomst op te bouwen, kan zo'n aanbod aantrekkelijk worden. Dat betekent niet dat iedere jongere daarin meegaat of dat omstandigheden crimineel gedrag rechtvaardigen. Het betekent wel dat we de invloed van de sociale omgeving niet mogen onderschatten.

Ook thuis kunnen de omstandigheden complex zijn. Ouders die op de markt staan, meerdere banen combineren of elders werken, proberen vaak juist in het levensonderhoud van hun kinderen te voorzien. Gezinsbreuken en beperkte mogelijkheden om kinderen intensief te begeleiden, kunnen de situatie ingewikkelder maken. We mogen deze ouders dan ook niet zonder meer verantwoordelijk stellen voor alles wat er misgaat. Het gaat daarom niet alleen om wat ouders doen, maar ook om de ondersteuning die zij krijgen en de bijdrage die andere volwassenen en voorzieningen leveren aan de gezonde ontwikkeling van hun kinderen.

Bescherming is meer dan een wet
Suriname heeft stappen gezet in de ontwikkeling van wetgeving ter bescherming van kinderen. Dat is belangrijk. Maar wetgeving alleen schept nog geen beschermende omgeving. Een kind heeft volwassenen nodig die het serieus nemen, mogelijkheden om te leren en toegang tot hulp wanneer het dreigt vast te lopen. Een jongere die de school verlaat, heeft meer nodig dan de constatering dat hij niet meer naar school gaat. Er moet aandacht zijn voor de reden waarom dat gebeurt en voor de mogelijkheden van begeleiding, beroepsvorming of werkervaring.

Ook lokale ondernemers kunnen kansen bieden. Een winkel of carwash kan, wanneer de omstandigheden daarvoor geschikt zijn, een plek zijn waar jongeren werkervaring opdoen en vaardigheden ontwikkelen. Maar ondernemers kunnen niet de volledige verantwoordelijkheid dragen voor jongeren die onvoldoende aansluiting vinden bij onderwijs, begeleiding en werk. Daar ligt een cruciale taak voor de staat. Dit vraagt om structurele samenwerking tussen onderwijs, jeugdhulp, maatschappelijke organisaties, lokale gemeenschappen en bedrijven. Niet pas wanneer een jongere met justitie in aanraking komt, maar al wanneer signalen wijzen op schooluitval, gebrek aan perspectief of blootstelling aan risicovolle invloeden.

Begrip betekent niet dat alles wordt geaccepteerd

Wie aandacht vraagt voor de omstandigheden waarin jongeren opgroeien, keurt hun gedrag niet automatisch goed. Burgers hebben recht op veiligheid. Ook jongeren moeten leren dat agressie, intimidatie en criminaliteit onaanvaardbaar zijn. Maar wanneer we uitsluitend reageren op overlast, laten we een belangrijk deel van de verantwoordelijkheid buiten beeld. Preventie vraagt dat we eerder kijken naar de omstandigheden waarin jongeren opgroeien en naar de beschermende mogelijkheden die hun omgeving biedt. We kunnen jongeren verantwoordelijk houden voor hun gedrag zonder de verantwoordelijkheid van de staat en de samenleving uit het oog te verliezen.

Wie staat er achter het kind?