Staatsolie als agent van de Staat: macht zonder tegenmacht

Inleiding
Suriname staat vermoedelijk al in november opnieuw voor een cruciaal moment: de ondertekening van een nieuw Production Sharing Contract (PSC) met Petronas. De vraag is niet alleen hoeveel olie en gas er in onze bodem zit, maar vooral: wie plukt hiervan de vruchten en wie zorgt ervoor dat er voldoende ‘vruchten’ voor Suriname achterblijven? Volgens de Petroleumwet treedt Staatsolie Suriname N.V. op als agent van de Staat. Maar wat betekent dat in de praktijk en wie controleert de agent?

Staatsolie

als agent – theorie versus praktijk
● Wettelijke rol: Staatsolie moet namens de Staat optreden bij het sluiten en beheren van PSC's.
● Praktijk: Bij de PSC met Total is het contract tot het ‘meest geheime document ooit’ verheven. Zelfs huidige vakministers blijken geen inzage te hebben. Transparantie en parlementaire controle ontbraken volledig bij de totstandkoming.

● Gevolg: Suriname weet niet welke verplichtingen zijn aangegaan, welke inkomsten verwacht mogen worden en welke risico's zijn afgedekt.

Structurele tekortkomingen
● Local Content: Geen afdwingbare verplichtingen voor Surinaamse bedrijven en werknemers.
● Transfer Pricing: Geen waarborgen tegen winstverschuiving en belastingontwijking. Dit is een kardinale blunder van Staatsolie ter waarde van miljarden! Suriname wordt sinds de jaren zeventig door onder anderen een van de grondleggers van Caricom, Norman Girvan, erop gewezen dat inkomsten uit de bauxietindustrie via allerlei constructies naar het buitenland werden gebracht.
● Fiscale ringfencing: Contractuele ringfencing is niet hetzelfde als fiscale ringfencing. "Contractuele ringfencing biedt namelijk alleen bescherming op basis van contractuele afspraken, fiscale ringfencing echter op basis van belastingwetgeving." Zonder wettelijke verankering kan de Belastingdienst daardoor miljarden mislopen.
● Adviezen genegeerd: Staatsolie heeft letterlijk jarenlang (vaak kosteloze!) aanbevelingen over bovengenoemde zaken van lokale instituten en experts stelselmatig afgewezen en gedroeg zich alsof het bedrijf in een ivoren toren zat.

Adviesrol die nooit is vervuld
Waar men zou verwachten dat Staatsolie als agent van de Staat de regering tijdig en deskundig zou adviseren over noodzakelijke wetgeving, is dit nooit gebeurd. Pas nadat het kalf verdronken was, kwamen onafhankelijke deskundigen uit de samenleving in actie en deden wat Staatsolie had moeten doen.

Het is onbegrijpelijk dat een bedrijf met bijkans veertig jaar ervaring in de branche niet zelf tot deze inzichten is gekomen. De vraag dringt zich op of dit opzettelijk gebeurt, of Staatsolie structureel incompetent is, dan wel of belangen een rol spelen.

Belangenverstrengeling en propaganda
● Staatsolie presenteert zich als deskundige, maar gedraagt zich eerder als propagandist van multinationals door op alle podia te bazuinen dat we bijvoorbeeld geen Local Content-wet nodig zouden hebben, maar een policy.
● Het argument dat een ‘policy’ volstaat in plaats van een wet, is misleidend: in Suriname betekent policy vaak onderonsjes en verdeelpraktijken, zonder wettelijke afdwingbaarheid.
● Enkele particuliere juristen die het ontbreken van een specifieke ringfencingwet verdedigen, blijken ook consultants van oliemaatschappijen te zijn en praten blijkbaar alleen maar hun bazen na, ondanks het feit dat ze Surinamers zijn en je zou verwachten dat ze het volksbelang nastreven.

Internationale context
● Landen die geen fiscale ringfencing of BEPS-maatregelen invoeren, verliezen miljarden.
● De OECD heeft daarom het Inclusive Framework en Pillar Two ingevoerd: multinationals moeten minimaal 15% belasting betalen.
● Suriname loopt het risico dat belastinginkomsten uit PSC's elders, onder andere in Amsterdam via bv's van hier opererende multinationals, worden geclaimd zolang wij deze regels niet wettelijk verankeren.
● Onze organisatie heeft inmiddels een beleidsnota aan de autoriteiten gestuurd, waarin de noodzaak van aansluiting bij het OECD Inclusive Framework en implementatie van Pillar Two wordt benadrukt, alsook vier conceptwetten, zodat Suriname straks niet miljarden aan belastinginkomsten misloopt.

Politieke verantwoordelijkheid
Niet alleen Staatsolie, maar ook opeenvolgende ministers van Economische Zaken, Natuurlijke Hulpbronnen en Financiën, evenals de Belastingdienst, hebben in deze kwestie chronisch en ernstig gefaald. Zij hebben nagelaten om wetgeving en wereldwijde standaarden te koppelen aan PSC's en zo de Staat te beschermen tegen de juridische constructies van multinationals.

Conclusie en oproep
De rol van Staatsolie als agent van de Staat moet grondig geëvalueerd worden. Er is behoefte aan:
● Transparantie: Alle PSC's moeten openbaar en parlementair controleerbaar zijn.
● Ontkoppeling: Het Staatsolie Hydrocarbon Institute moet worden losgekoppeld van Staatsolie.
● Wetgeving: Local Content, Transfer Pricing en fiscale ringfencing moeten wettelijk worden verankerd, evenals bunkering en de daarbij noodzakelijke fiscale transparantie. Bovenal moet er een echt Sovereign Wealth Fund komen. De rol van de CEO van Staatsolie, die tijdens de vorige regeringsperiode samen met de toenmalige minister van Financiën heeft getracht het Spaar- en Stabilisatiefonds zodanig aan te passen dat het regerings- en politieke doeleinden zou dienen, en niet het grotere lands- en volksbelang, mag in dit kader niet worden vergeten.

● Cultuuromslag: Er moet een culturele omslag komen bij Staatsolie, en dus ook in het leiderschap.
● Schoonmaak: De top van Staatsolie moet worden doorgelicht en hervormd.
● Internationale aansluiting: Suriname moet zich aansluiten bij het OECD Inclusive Framework om belastingontwijking te voorkomen.

Zonder deze maatregelen dreigt Suriname, ondanks zijn olie- en gasrijkdom, hetzelfde lot als veel Afrikaanse en andere landen: rijkdom in de grond, armoede boven de grond.

Ir. Dharmvir K. Mungra
Voorzitter DNL (De Nieuwe Leeuw)