Lula’s politieke comeback maskeert blijvende verdeeldheid in Brazilië

Supporters van president Luiz Inacio Lula da Silva vieren zijn overwinning in de tweede ronde van de presidentsverkiezingen in Rio de Janeiro. (Foto's: AP) De herverkiezing van Luiz Inácio Lula da Silva onderstreept zijn opmerkelijke politieke comeback, maar maakt tegelijk duidelijk hoe diep Brazilië verdeeld blijft. De 80-jarige president heeft de tweede ronde van de presidentsverkiezingen gewonnen nadat hij in de eerste ronde nog achter Flávio Bolsonaro eindigde. Daarmee heeft hij een historische vierde ambtstermijn veiliggesteld. Zijn overwinning betekent echter niet dat

de rechtse beweging rond de familie Bolsonaro is verzwakt of dat de politieke spanningen in het land zullen verdwijnen.

De verkiezingscampagne draaide om onderwerpen die rechtstreeks raken aan het dagelijks leven van Brazilianen: de kosten van levensonderhoud, criminaliteit, corruptie, sociale voorzieningen en de economische toekomst van het land. Daarnaast speelde de vraag welke plaats Brazilië internationaal moet innemen een belangrijke rol. Lula verdedigt een zelfstandige buitenlandse politiek, terwijl Flávio Bolsonaro nauwere betrekkingen met de Verenigde Staten onder president Donald Trump voorstaat.

De uitslag is daarmee niet alleen een keuze tussen twee kandidaten, maar ook een aanwijzing voor de richting waarin Brazilië zich de komende jaren kan ontwikkelen. De grote vraag is of Lula zijn nieuwe mandaat kan gebruiken om de politieke tegenstellingen te overbruggen en tegelijkertijd concrete verbeteringen voor de bevolking te realiseren.

Van vakbondsleider tot president
Lula werd op 27 oktober 1945 geboren als Luiz Inácio da Silva in het noordoosten van Brazilië. Hij groeide op in armoede en werkte aanvankelijk als metaalbewerker. In de jaren zeventig verwierf hij bekendheid als vakbondsleider tijdens arbeidsconflicten onder het militaire bewind.

Zijn rol in de arbeidersbeweging vormde de basis voor de oprichting van de Arbeiderspartij, de Partido dos Trabalhadores (PT), in 1980. Lula ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste gezichten van links in Brazilië en stelde zich meerdere keren kandidaat voor het presidentschap voordat hij in 2002 zijn eerste verkiezingsoverwinning behaalde.

Tijdens zijn eerste twee ambtstermijnen, van 2003 tot 2010, profiteerde Brazilië van gunstige internationale economische omstandigheden, waaronder de sterke vraag naar grondstoffen. De economische groei bood ruimte voor sociale programma’s die gericht waren op armoedebestrijding en het vergroten van de koopkracht van lage inkomensgroepen.

President Luiz Inácio Lula da Silva heeft een vierde termijn binnengehaald.
Programma’s als Bolsa Família, dat financiële ondersteuning biedt aan huishoudens met lage inkomens, en initiatieven op het gebied van onderwijs, huisvesting en toegang tot elektriciteit werden belangrijke onderdelen van zijn politieke nalatenschap.

Lula werd in 2010 opgevolgd door zijn partijgenoot Dilma Rousseff, die in 2014 werd herkozen. Haar presidentschap eindigde in 2016 met een afzettingsprocedure. In dezelfde periode werd Brazilië getroffen door grote corruptieonderzoeken, waaronder Operatie Lava Jato, die talrijke politici en zakenmensen in opspraak bracht.

Ook Lula werd veroordeeld voor corruptie en witwassen. Hij zat 580 dagen vast en kon bij de verkiezingen van 2018 niet deelnemen. Het Braziliaanse Hooggerechtshof vernietigde zijn veroordelingen in 2021 wegens juridische onregelmatigheden, waardoor hij zijn politieke rechten terugkreeg. De vernietiging betekende niet dat alle beschuldigingen inhoudelijk ongegrond waren verklaard.

In 2022 versloeg Lula de toenmalige president Jair Bolsonaro met een kleine marge. Zijn terugkeer naar het presidentschap betekende een van de opvallendste comebacks in de moderne Braziliaanse politiek. Met zijn nieuwe verkiezingsoverwinning schrijft hij opnieuw geschiedenis.

Waarom Lula alsnog won
De eerste verkiezingsronde van 4 oktober leek aanvankelijk een ander beeld te geven. Flávio Bolsonaro behaalde 47,03 procent van de geldige stemmen, tegenover 45,16 procent voor Lula. De senator had daarmee een voorsprong van ongeveer 2,2 miljoen stemmen opgebouwd.

De uitslag gaf de rechtse campagne momentum. Lula moest vervolgens niet alleen zijn eigen achterban mobiliseren, maar ook kiezers overtuigen die twijfelden aan zijn beleid of ontevreden waren over de economische situatie.

In de aanloop naar de tweede ronde veranderde zijn campagne van aanpak. Er kwam meer nadruk op digitale communicatie, mobilisatie van jonge kiezers en publieke bijeenkomsten. Volgens Associated Press speelde de sterke toename van onlineactiviteit een belangrijke rol in de campagne. Ook vonden demonstraties plaats waarbij aanhangers van Lula opriepen tot bescherming van democratische waarden en sociale verworvenheden.

De president probeerde daarnaast kiezers aan te spreken die zich zorgen maakten over de gevolgen van een nieuwe regering onder een Bolsonaro. Tegelijkertijd bleven de kosten van levensonderhoud, de veiligheid en de beschuldigingen van corruptie belangrijke thema’s voor beide kampen.

De tweede ronde bracht uiteindelijk voldoende verschuivingen teweeg om de achterstand om te buigen. Lula werd daarmee de eerste kandidaat sinds het herstel van de rechtstreekse presidentsverkiezingen die na een tweede plaats in de eerste ronde alsnog het presidentschap behaalde. 

De Bolsonaro-beweging blijft bestaan
De nederlaag van Flávio Bolsonaro betekent niet het einde van het politieke bolsonarisme. De beweging rond zijn vader, voormalig president Jair Bolsonaro, heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een belangrijke kracht binnen de Braziliaanse politiek.

Flávio, senator en zoon van de voormalige president, trad naar voren als kandidaat van een rechtse achterban die zich verzet tegen het beleid van de Arbeiderspartij. Zijn campagne legde sterk de nadruk op criminaliteitsbestrijding, lagere belastingen, economische hervormingen en een andere koers tegenover het Hooggerechtshof.

De kandidatuur was bovendien verbonden met de politieke toekomst van zijn vader. Jair Bolsonaro werd veroordeeld in verband met een poging om de machtsoverdracht na de verkiezingen van 2022 te verhinderen. Flávio heeft zich uitgesproken voor diens vrijlating en voor hervormingen van de rechterlijke macht.

De verkiezingsresultaten van oktober laten zien dat de rechterzijde ook buiten de presidentsrace invloed heeft behouden. Conservatieve en rechtse kandidaten boekten successen bij de verkiezingen voor het parlement en verschillende deelstaten. Dat maakt het waarschijnlijk dat Lula bij de uitvoering van zijn plannen rekening moet houden met een politiek landschap waarin zijn tegenstanders over aanzienlijke institutionele invloed beschikken.

Een president kan veel beleidsinitiatieven nemen, maar voor belangrijke wetgeving is steun in het Congres nodig. Begrotingsmaatregelen, hervormingen van belastingen en sociale programma’s kunnen daardoor afhankelijk zijn van onderhandelingen met partijen die niet tot Lula’s eigen politieke kamp behoren.

De verkiezingsoverwinning geeft Lula dus een nieuw mandaat, maar geen vrijbrief om zijn programma zonder politieke compromissen uit te voeren. 

Economie: groei tegenover dagelijkse zorgen
De Braziliaanse economie is een van de grootste ter wereld en speelt een belangrijke rol in de internationale handel, met name op het gebied van landbouwproducten, mineralen, energie en industriële goederen. Toch vertaalt de omvang van de economie zich niet automatisch in financiële zekerheid voor alle inwoners.

Tijdens de campagne bleven de kosten van levensonderhoud, huishoudelijke schulden en de koopkracht van gezinnen belangrijke zorgen. Ook criminaliteit en de bestrijding van georganiseerde misdaad wogen zwaar bij de kiezers.

Lula verdedigt een actieve rol van de overheid in de economie, met sociale programma’s en investeringen die de positie van lagere inkomensgroepen moeten versterken. Zijn tegenstander legde meer nadruk op een marktgerichte koers, fiscale discipline en een hardere aanpak van criminaliteit.

De uitdaging voor Lula is om sociale ambities te combineren met houdbare overheidsfinanciën. Het uitbreiden of versterken van sociale voorzieningen vraagt geld, terwijl beleggers en bedrijven letten op de ontwikkeling van de staatsschuld, de inflatie en de voorspelbaarheid van het economische beleid.

Ook de werkgelegenheid en de inkomensontwikkeling zullen bepalend zijn voor de beoordeling van zijn nieuwe termijn. De regering zal moeten laten zien dat economische resultaten niet alleen in statistieken zichtbaar zijn, maar ook merkbaar worden in de huishoudens van gewone Brazilianen.

Daarbij speelt de verhouding met het bedrijfsleven een belangrijke rol. Brazilië is een grote exporteur van landbouwproducten en grondstoffen en heeft belang bij stabiele handelsrelaties. Beleidswijzigingen die investeringen stimuleren, kunnen economische groei ondersteunen, maar onzekerheid over belastingen, overheidsuitgaven of regelgeving kan bedrijven terughoudend maken.

Trump en de internationale positie van Brazilië
De verkiezingsoverwinning heeft ook internationale betekenis. Lula heeft herhaaldelijk gepleit voor een zelfstandige buitenlandse politiek en voor nauwere samenwerking met landen van het mondiale Zuiden. China is daarbij een belangrijke partner, zowel als afzetmarkt voor Braziliaanse producten als op het gebied van investeringen en economische samenwerking.

Onder Lula zal Brazilië naar verwachting blijven streven naar een internationale positie die niet volledig samenvalt met die van Washington. Dat betekent niet dat het land de samenwerking met de Verenigde Staten wil beëindigen. Beide landen hebben omvangrijke economische belangen, maar verschillen over onderwerpen als handel, internationale machtsverhoudingen en de rol van de Amerikaanse regering in Latijns-Amerika.

De regering-Trump heeft eerder hoge invoertarieven opgelegd aan Braziliaanse producten. De handelsrelatie is daardoor onder druk komen te staan. De Braziliaanse regering heeft de Amerikaanse maatregelen bekritiseerd en benadrukt dat het land zijn eigen economische en politieke keuzes moet kunnen maken.

Flávio Bolsonaro gold als een kandidaat die politiek dichter bij Trump stond. Zijn overwinning zou daarom mogelijk hebben geleid tot een andere toon in de betrekkingen met Washington.

Lula’s herverkiezing betekent dat Brazilië voorlopig vasthoudt aan een koers waarin het ook ruimte wil behouden voor samenwerking met China en andere internationale partners. Hoe die koers zich ontwikkelt, zal mede afhangen van de handelsbesprekingen en van de bereidheid van beide regeringen om geschillen te beheersen.

Voor de Verenigde Staten blijft Brazilië belangrijk vanwege zijn omvangrijke economie, natuurlijke hulpbronnen, landbouwproductie en invloed in regionale en internationale organisaties. Voor Lula is het tegelijkertijd van belang dat internationale spanningen niet ten koste gaan van de Braziliaanse export en investeringen. 

Het Amazonegebied en het klimaatbeleid
Een ander belangrijk onderdeel van Lula’s politieke profiel is het milieubeleid. Het Amazonegebied, waarvan een groot deel in Brazilië ligt, speelt een centrale rol in internationale inspanningen om ontbossing en klimaatverandering tegen te gaan.

Tijdens zijn eerdere presidentschappen en zijn huidige ambtstermijn heeft Lula zich nadrukkelijker dan zijn voorganger Jair Bolsonaro geprofileerd als voorstander van bescherming van het regenwoud. Zijn regering heeft ingezet op bestrijding van illegale ontbossing en op internationale samenwerking rond klimaatfinanciering.

Dat beleid is niet zonder tegenstellingen. De Braziliaanse economie is sterk verbonden met landbouw, veeteelt, mijnbouw en infrastructuurprojecten. In verschillende regio’s bestaan belangen die kunnen botsen met maatregelen ter bescherming van bossen en inheemse gebieden.

Lula zal daarom moeten blijven zoeken naar een evenwicht tussen economische ontwikkeling en milieubescherming. De uitvoering van zijn klimaatbeleid zal afhangen van de beschikbare middelen, de handhaving van bestaande regels en de politieke verhoudingen in het Congres.

Voor Suriname is dit onderwerp van bijzonder belang. Beide landen delen het Amazonegebied en hebben te maken met vraagstukken rond bosbehoud, mijnbouw, economische ontwikkeling en de bescherming van natuurlijke hulpbronnen. De Braziliaanse aanpak kan daarom relevant zijn voor de regionale discussie over duurzame ontwikkeling, zonder dat de situatie in beide landen rechtstreeks vergelijkbaar is.

Een overwinning, maar geen einde aan de polarisatie
De verkiezingen hebben opnieuw duidelijk gemaakt hoe sterk de Braziliaanse samenleving politiek verdeeld is. Lula kan rekenen op steun van kiezers die zijn sociale programma’s en zijn inzet voor lagere inkomensgroepen waarderen. Flávio Bolsonaro wist daarentegen een grote achterban te mobiliseren rond thema’s als veiligheid, belastingen, conservatieve waarden en verzet tegen de Arbeiderspartij.

Die tegenstellingen verdwijnen niet met de verkiezingsuitslag. De rechtse beweging behoudt invloed in het parlement en in verschillende deelstaten, terwijl Lula voor zijn beleid afhankelijk blijft van politieke samenwerking.

Ook het vertrouwen in overheidsinstellingen en de rechterlijke macht zal een belangrijk onderwerp blijven. De politieke strijd rond de veroordeling van Jair Bolsonaro, de rol van het Hooggerechtshof en de beschuldigingen die over en weer zijn geuit, heeft de spanningen in het land vergroot.

Lula staat daarmee voor de opgave om niet alleen zijn eigen achterban tevreden te stellen, maar ook te laten zien dat de regering in staat is het land bestuurbaar te houden. Dat vraagt om concrete resultaten op het gebied van economie, veiligheid en sociale ontwikkeling, maar ook om respect voor democratische instellingen en politieke tegenstanders.

Zijn nieuwe ambtstermijn begint op 5 januari 2027. Tegen die tijd zal duidelijker worden welke prioriteiten hij voor de komende jaren stelt en hoe hij de politieke verhoudingen wil benutten om zijn programma uit te voeren.

De historische betekenis van zijn verkiezingsoverwinning staat vast. De uiteindelijke beoordeling van zijn politieke nalatenschap zal echter afhangen van wat hij met dit nieuwe mandaat bereikt en in hoeverre hij erin slaagt de diepe tegenstellingen in Brazilië te beheersen.