Recept tegen dode ideeën

Sommige mensen blijven gevangen in achterhaalde ideeën. Neem de overtuiging dat de ene etnische groep superieur is aan de andere – een opvatting die in sommige hoofden vrolijk blijft voortbestaan. Of: ‘… no man drai kondre’. Vul zelf maar in. Niemand is helemaal vrij van vooroordelen. Elk kind op een diverse Surinaamse openbare school kan dagelijks ervaren dat talent geen kleur heeft, maar door opvoeding en de sociale omgeving kunnen vooroordelen blijven bestaan.

Mensen delen dezelfde emoties en verlangens. Verschillen worden mede gevormd door omstandigheden. Een arm kind dat opgroeit bij welvarende adoptieouders, krijgt doorgaans andere kansen dan zijn achtergebleven leeftijdgenoten. De omgeving maakt veel verschil. Intelligentie beschermt niet tegen vooroordelen. Geleerdheid en godsdienst gingen jarenlang uitstekend samen met slavernij en onderdrukking. Ook in de politiek blijven achterhaalde denkbeelden hardnekkig bestaan, zoals het geloof dat personen aan de macht belangrijker zijn dan regels.

In Suriname uit dit zich in politieke patronage. Partijen spreken graag over eenheid en het nationale belang, maar zorgen ondertussen voor familie, vrienden en achterban. Er zijn uiteraard verschillen. De NDP, VHP en NPS streven naar een etnisch overstijgende identiteit; ABOP, PL en BEP zijn sterker etnisch verbonden. Maar een multi-etnische partij is niet noodzakelijk meer rechtsstatelijk of minder corrupt. Ook gezamenlijk kan men de staatskas plunderen. Multi-etniciteit is geen bewijs van deugdzaamheid.

Veel kiezers stemmen uit gewoonte, etnische loyaliteit of eigen belang. Personen en gunsten wegen zwaarder dan principes en programma’s. Politici bedienen hun achterban en die beloont hen daarvoor. Zo houdt iedereen een systeem in stand waarover bijna iedereen klaagt. De uitweg is een politiek van beginselen en controleerbare plannen. Beginselen zijn geen natuurwetten, maar menselijke afspraken om beter samen te leven.

De verbroederingspolitiek is een belangrijk historisch voorbeeld van een politiek beginsel om bevolkingsgroepen vreedzaam te laten samenleven. Deze politiek rustte vooral op afspraken tussen politieke leiders. Heeft zij burgers dichter bij elkaar gebracht, of vooral politici geleerd de macht onderling te verdelen, of beide? Verbroedering bracht vrede, maar soms werd vriendjespolitiek met de mantel der liefde bedekt.

De volgende stap is de opbouw van sterke instituties die voorkomen dat partijen de staat onder elkaar verdelen. Het Surinaamse probleem is niet etnische of religieuze diversiteit, maar de wisselwerking tussen zwakke instituties en patronage. Kennis wordt overschaduwd door kennissen. Pjotr heeft een vergunning nodig, maar de officiële weg is lang en onzeker. Een bevriende politicus regelt het binnen een week. Pjotr is blij, de politicus ook en de meewerkende ambtenaar wordt beloond. Het land verliest, maar enkelen profiteren. In de kleine Surinaamse samenleving zijn persoonlijke banden zowel een kracht als een gevaar. Ze bevorderen onderling vertrouwen en hulp, maar ook belangenverstrengeling. Daarom moeten burgers kunnen rekenen op eerlijke, sterke instellingen, niet op personen.

Het recept voor sterke instellingen is niet ingewikkeld. Iedereen die overheidsgeld steelt, steekpenningen aanneemt of vrienden bevoordeelt, wordt gestraft en betaalt terug. Elke overheidsopdracht wordt openbaar gemaakt: aan wie, voor hoeveel en waarom. Staatsbedrijven laten elk jaar hun inkomsten, uitgaven en resultaten zien. Elke burger kan precies zien waar elke belastingcent naartoe gaat. Overheidsfuncties gaan naar de aantoonbaar beste kandidaten, niet naar de beste kennissen. Politici maken hun bezittingen en zakelijke belangen openbaar. Controleurs en klokkenluiders krijgen bescherming en politici worden gestraft als ze hen onder druk zetten. De verdeling van publieke middelen moet zichtbaar zijn, zodat bevolkingsgroepen elkaar niet voortdurend hoeven te wantrouwen.

Het klinkt eenvoudig. Maar de moeilijkste vraag is wie naleving durft af te dwingen. Want degenen die de regels moeten uitvoeren, profiteren juist van hun afwezigheid of overtreding. Zwakke instituties maken vooral machthebbers rijker. Juist daarom zijn maatschappelijke druk en onafhankelijke controle nodig. In elke keurige winkel hangt een camera boven de kassa. Niet omdat de kassier een dief is, maar omdat vertrouwen zonder controle misbruik kan uitlokken. Iemand moet wel de beelden bekijken.

Instituties moeten sterk genoeg zijn om slechte politici te overleven, hun macht te begrenzen en te voorkomen dat het land elke vijf jaar opnieuw bij nul begint. De diversiteit en uiteenlopende levenswijzen in Suriname kunnen alleen bijeengehouden worden door regels die voor iedereen gelden. Iedereen krijgt dezelfde hengel, maar moet zelf leren vissen, in dezelfde vijver. Etnische en politieke verschillen mogen blijven bestaan, maar mogen nooit bepalend zijn voor de toegang tot dezelfde rechten.

De verwachte olierijkdom is voor alle Surinamers, niet alleen voor de toevallige winnaars van verkiezingen. Elke burger moet kunnen inzien hoeveel er binnenkomt, waar het blijft en wat het oplevert. De bijdragen aan onderwijs, gezondheidszorg en infrastructuur moeten voelbaar zijn. Onafhankelijke journalistiek en vrije kritiek zijn daarbij onmisbaar.

En voor degenen die nog steeds geloven dat een land kan worden gered door de goede bedoelingen van zijn leiders, is er een eenvoudig recept tegen dode ideeën: minder afhankelijkheid van personen, meer vertrouwen in instituties én handhaving.

D. Balraadjsing