De familie Bolsonaro is groter dan Jair
| starnieuws | Door: Redactie
Op vlaggen tijdens een verkiezingsbijeenkomst op 16 augustus in Rio de Janeiro (Brazilië) zijn presidentskandidaat Flavio Bolsonaro en zijn vader, voormalig president Jair Bolsonaro, afgebeeld. (Foto's: AP)
Jair Bolsonaro
Op campagnebijeenkomsten houdt zijn oudste zoon Flávio portretten van hem omhoog. De naam Bolsonaro staat prominent op affiches en in toespraken. De campagne van Flávio verwijst voortdurend naar zijn vader en diens politieke erfenis. En wanneer Flávio over zijn eigen presidentschap spreekt, gaat het geregeld ook over het lot van Jair Bolsonaro.
Maar zijn politieke beweging is niet verdwenen.
Integendeel. Op 4 oktober kiezen de Brazilianen hun president, en Flávio Bolsonaro, 45 jaar oud en senator voor de deelstaat Rio
Het merk Bolsonaro
Zijn boodschap combineerde conservatieve waarden, harde standpunten over criminaliteit en veiligheid, steun voor de strijdkrachten en een felle afwijzing van links. Maar minstens zo belangrijk was zijn afkeer van de Arbeiderspartij, de PT van Lula. Dat laatste is cruciaal voor het begrijpen van de huidige verkiezingen.
In Brazilië bestaat al jarenlang een sterke afkeer van de PT onder een deel van de bevolking. De partij van Lula domineerde de presidentsverkiezingen gedurende een groot deel van deze eeuw. Bolsonaro heeft die afkeer niet uitgevonden, maar wist haar wel aan zijn eigen politieke identiteit te koppelen.
Politicoloog Carlos Melo van Insper omschrijft Bolsonaro tegenover
Dat is precies de uitdaging waarvoor Flávio nu staat. Hij hoeft niet noodzakelijk dezelfde politicus te zijn als zijn vader. Hij moet vooral laten zien dat de politieke identiteit die zijn vader heeft opgebouwd overdraagbaar is.
Niet één Bolsonaro, maar een familie
Flávio begon zijn carrière in de politiek van Rio de Janeiro en werd senator. Carlos Bolsonaro werd een invloedrijke politicus in Rio de Janeiro en speelde bovendien een belangrijke rol in de digitale communicatie rond zijn vader. Eduardo Bolsonaro werd nationaal parlementariër en bouwde vervolgens een groot internationaal netwerk op, vooral in de Verenigde Staten. Ook
En dan is er Michelle Bolsonaro. De voormalige first lady heeft een eigen politieke achterban opgebouwd, vooral onder conservatieve en evangelische kiezers. Lange tijd werd zij genoemd als mogelijke presidentskandidaat voor rechts. In de aanloop naar de verkiezingen van 2026 bleek bovendien dat zij niet simpelweg een aanhang van haar man vertegenwoordigt: ze beschikt over een eigen politiek profiel.
Dat maakt de familie tegelijkertijd sterk en kwetsbaar. Want de Bolsonaro’s zijn geen strak georganiseerde politieke machine waarin iedereen hetzelfde belang heeft.
Er zijn onderlinge conflicten en rivaliteiten. Dit jaar kwam het bovendien tot een openlijke breuk tussen Flávio en Michelle, wat duidelijk maakte dat de toekomst van het Braziliaanse rechts niet vanzelfsprekend door één familielid wordt bepaald.
Toch kan juist die familieconstructie een voordeel zijn. Waar één politicus maar op één plaats aanwezig kan zijn, kan een
De erfgenaam
Flávio was aanvankelijk helemaal niet de vanzelfsprekende opvolger van zijn vader. Toen Jair Bolsonaro juridisch uitgeschakeld raakte, keken veel conservatieven eerst naar andere politici. Onder meer de gouverneur van São Paulo, Tarcísio de Freitas, werd gezien als iemand die de rechtervleugel zou kunnen aanvoeren.
Maar er zit een risico aan het verbreken van de band met de Bolsonaro’s. Voor een deel van het conservatieve electoraat is trouw aan Jair Bolsonaro zelf een politieke identiteit geworden. Een rechtse politicus kan zich moeilijk presenteren als opvolger van de beweging terwijl hij tegelijk afstand neemt van degene die die beweging heeft opgebouwd.
Flávio heeft daarom voor
Flávio hoeft Jair Bolsonaro niet te vervangen. Hij moet hem vertegenwoordigen.
Tijdens een campagnebijeenkomst in september werd dat bijna letterlijk zichtbaar. Flávio trok naar Juiz de Fora, de stad waar zijn vader in 2018 tijdens de verkiezingscampagne werd neergestoken. Hij gebruikte de plek om de route van zijn vader opnieuw af te leggen.
De boodschap was duidelijk: het verhaal van Jair Bolsonaro is nog niet afgelopen. Zijn zoon zegt het vervolg te willen schrijven.
De kracht van de tegenstander
Maar de kracht
De Braziliaanse politiek wordt al jaren gekenmerkt door een uitzonderlijk sterke polarisatie tussen het lulismo en het bolsonarismo. Voor veel kiezers gaat de keuze niet uitsluitend over de vraag wie zij zelf willen zien regeren. Ze gaat ook over wie zij absoluut niet aan de macht willen.
Dat zie je terug in de cijfers.
In de Datafolha-peiling van september zei 47 procent van de ondervraagden dat zij zeker niet op Flávio Bolsonaro zouden stemmen. Voor Lula lag de afwijzing op hetzelfde niveau.
Daarmee ontstaat een verkiezing waarin de kandidaten niet alleen hun eigen achterban proberen te mobiliseren. Ze proberen ook kiezers ervan te overtuigen dat de andere kandidaat onaanvaardbaar is.
Voor de Bolsonaro-familie is dat van groot belang. Een kiezer hoeft niet overtuigd te zijn dat Flávio de ideale
Dat mechanisme verklaart voor een deel waarom de familie politieke kracht behoudt, ook wanneer haar eigen populariteit grenzen kent.
De juridische schaduw
Tegelijkertijd draagt Flávio een erfenis met zich mee waar hij niet eenvoudig van kan weglopen. De Bolsonaro-familie wordt al jaren geconfronteerd met juridische onderzoeken.
Flávio zelf is opnieuw onderwerp van onderzoek in de zaak rond zakenman en voormalig bankier Daniel Vorcaro. Die zaak draait onder meer om de financiering van een film over Jair Bolsonaro. Volgens documenten en berichtgeving is er onderzoek naar mogelijke corruptie, witwassen en kapitaalvlucht.
Flávio ontkent dat hij iets verkeerd heeft gedaan en noemt het onderzoek politiek gemotiveerd. De kwestie is politiek gevoelig omdat Vorcaro wordt beschuldigd van grootschalige fraude en omdat Flávio een relatie met hem
De zaak is daarmee niet alleen een juridisch probleem. Ze raakt ook aan een van de belangrijkste politieke wapens van de Bolsonaro’s: hun aanval op de gevestigde politieke orde.
Het patroon is bekend uit het Bolsonaro-tijdperk: juridische conflicten worden onderdeel van de politieke strijd zelf.
Een familie met een eigen buitenlandse politiek
De invloed van de familie stopt bovendien niet bij de Braziliaanse grens. Dat werd de afgelopen twee jaar vooral zichtbaar bij Eduardo Bolsonaro.
Eduardo verhuisde naar de Verenigde Staten en probeerde daar steun te krijgen voor zijn vader. Hij zocht contact met de regering-Trump en drong aan op maatregelen tegen Braziliaanse rechters.
De Bolsonaro-familie is daarmee meer geworden dan een Braziliaanse politieke familie. Ze maakt deel uit van een internationaal netwerk van rechtse en populistische bewegingen. Dat netwerk kan steun opleveren, maar kan ook een binnenlandse politieke prijs hebben.
Wat gebeurt er na Jair?
Daarmee komt de belangrijkste vraag van deze verkiezingen in beeld. Wat gebeurt er met het bolsonarismo wanneer Jair Bolsonaro er niet meer is?
Er zijn verschillende mogelijkheden.
Een overwinning van Flávio zou aantonen dat de beweging in staat is geweest om de overgang van vader op zoon te maken. Dan zou de naam Bolsonaro niet langer
Maar ook een nederlaag zou niet automatisch betekenen dat de beweging verdwijnt. Daarvoor is de achterban te breed en zijn de tegenstellingen met de PT te diep. De Bolsonaro-familie heeft inmiddels meerdere politieke gezichten en verschillende machtsbases. Dat is misschien wel de belangrijkste verandering sinds 2018.
Dat conflict verdwijnt niet automatisch wanneer Jair Bolsonaro van het toneel verdwijnt.
De verkiezing als stresstest
Op 4 oktober gaan ruim 158 miljoen Brazilianen naar de stembus. De eerste ronde bepaalt wie doorgaat naar
De recente peilingen laten zien hoe competitief de strijd tussen Lula en Flávio is. Datafolha zette Lula eind september op 40 procent in de eerste ronde tegenover 36 procent voor Flávio. AtlasIntel/Bloomberg kwam enkele dagen later uit op 45,3 tegen 42,2 procent. In hun respectieve tweede-ronde-scenario's lagen de twee eveneens zeer dicht bij elkaar.
Dat zijn momentopnames, geen uitslagen.
Maar ze vertellen wel iets anders dat journalistiek relevanter is: de Bolsonaro-naam is nog altijd voldoende sterk om vijf jaar na het vertrek van Jair Bolsonaro uit het presidentschap opnieuw een familielid centraal te stellen in de strijd om het hoogste ambt van Brazilië.
De zoon staat nu op het punt te ontdekken hoeveel van zijn vaders politieke kapitaal werkelijk van hemzelf is.
Daarvoor hoeft Jair Bolsonaro niet op het stembiljet te staan.
Zijn naam staat al in
De Braziliaanse oud-president zit thuis onder huisarrest, mag niet terugkeren in de politiek en is veroordeeld voor zijn rol in een poging de macht te behouden. Toch staat zijn naam opnieuw centraal in de presidentsverkiezingen. Zijn oudste zoon Flávio moet bewijzen dat het politieke imperium van de Bolsonaro’s ook zonder zijn vader overeind blijft.
Jair Bolsonaro
staat niet op het stembiljet. Toch is hij overal in de Braziliaanse presidentsverkiezingen van 2026.
Op campagnebijeenkomsten houdt zijn oudste zoon Flávio portretten van hem omhoog. De naam Bolsonaro staat prominent op affiches en in toespraken. De campagne van Flávio verwijst voortdurend naar zijn vader en diens politieke erfenis. En wanneer Flávio over zijn eigen presidentschap spreekt, gaat het geregeld ook over het lot van Jair Bolsonaro.
Dat is opmerkelijk, omdat die vader inmiddels op grote afstand staat van de politieke carrière die hem in 2018 naar het presidentschap bracht. Bolsonaro werd veroordeeld voor zijn rol in een poging de uitslag van de presidentsverkiezingen van 2022 ongedaan te maken. Hij zit inmiddels onder huisarrest. Zijn politieke loopbaan is juridisch ingeperkt.
Maar zijn politieke beweging is niet verdwenen.
Integendeel. Op 4 oktober kiezen de Brazilianen hun president, en Flávio Bolsonaro, 45 jaar oud en senator voor de deelstaat Rio
de Janeiro, behoort tot de twee kandidaten die in de peilingen veruit de meeste steun krijgen. In een Datafolha-peiling van eind september staat president Luiz Inácio Lula da Silva in de eerste ronde op 40 procent, tegen 36 procent voor Flávio. In een hypothetische tweede ronde kwamen de twee in dezelfde peiling uit op respectievelijk 47 en 45 procent. Andere recente onderzoeken plaatsen de twee eveneens zeer dicht bij elkaar.
Dat maakt deze verkiezing tot meer dan een strijd tussen twee kandidaten. Het is ook een test van de houdbaarheid van een politieke familie. Want de vraag in Brazilië is inmiddels niet meer alleen hoelang Jair Bolsonaro invloed kan houden. De vraag is of de Bolsonaro’s zonder hem verder kunnen.
Het merk Bolsonaro
De familie heeft daarvoor
een opmerkelijk uitgangspunt. Jair Bolsonaro was al een gevestigde politicus voordat hij in 2018 president werd. Hij zat bijna drie decennia in het Braziliaanse Congres, maar werd pas echt een nationaal politiek fenomeen toen hij zich presenteerde als de kandidaat die het bestaande politieke establishment kon breken.
Zijn boodschap combineerde conservatieve waarden, harde standpunten over criminaliteit en veiligheid, steun voor de strijdkrachten en een felle afwijzing van links. Maar minstens zo belangrijk was zijn afkeer van de Arbeiderspartij, de PT van Lula. Dat laatste is cruciaal voor het begrijpen van de huidige verkiezingen.
In Brazilië bestaat al jarenlang een sterke afkeer van de PT onder een deel van de bevolking. De partij van Lula domineerde de presidentsverkiezingen gedurende een groot deel van deze eeuw. Bolsonaro heeft die afkeer niet uitgevonden, maar wist haar wel aan zijn eigen politieke identiteit te koppelen.
Politicoloog Carlos Melo van Insper omschrijft Bolsonaro tegenover
Reuters als een belangrijke spreekbuis van een beweging die ouder en breder is dan de persoon Bolsonaro zelf. De uiterst rechtse beweging, stelt hij, gaat verder dan Bolsonaro.
Dat is precies de uitdaging waarvoor Flávio nu staat. Hij hoeft niet noodzakelijk dezelfde politicus te zijn als zijn vader. Hij moet vooral laten zien dat de politieke identiteit die zijn vader heeft opgebouwd overdraagbaar is.
Niet één Bolsonaro, maar een familie
Dat overdrachtsproces verloopt niet via één persoon. De Bolsonaro’s hebben de afgelopen jaren iets opgebouwd wat meer weg heeft van een politieke dynastie.
Flávio begon zijn carrière in de politiek van Rio de Janeiro en werd senator. Carlos Bolsonaro werd een invloedrijke politicus in Rio de Janeiro en speelde bovendien een belangrijke rol in de digitale communicatie rond zijn vader. Eduardo Bolsonaro werd nationaal parlementariër en bouwde vervolgens een groot internationaal netwerk op, vooral in de Verenigde Staten. Ook
Jair Renan, de jongste zoon, is de politiek ingegaan.
En dan is er Michelle Bolsonaro. De voormalige first lady heeft een eigen politieke achterban opgebouwd, vooral onder conservatieve en evangelische kiezers. Lange tijd werd zij genoemd als mogelijke presidentskandidaat voor rechts. In de aanloop naar de verkiezingen van 2026 bleek bovendien dat zij niet simpelweg een aanhang van haar man vertegenwoordigt: ze beschikt over een eigen politiek profiel.
Dat maakt de familie tegelijkertijd sterk en kwetsbaar. Want de Bolsonaro’s zijn geen strak georganiseerde politieke machine waarin iedereen hetzelfde belang heeft.
Er zijn onderlinge conflicten en rivaliteiten. Dit jaar kwam het bovendien tot een openlijke breuk tussen Flávio en Michelle, wat duidelijk maakte dat de toekomst van het Braziliaanse rechts niet vanzelfsprekend door één familielid wordt bepaald.
Toch kan juist die familieconstructie een voordeel zijn. Waar één politicus maar op één plaats aanwezig kan zijn, kan een
politieke familie tegelijk verschillende delen van het land, verschillende kiezersgroepen en verschillende thema’s bedienen.
De Bolsonaro-naam fungeert zo als een soort franchise.
De erfgenaam
Flávio was aanvankelijk helemaal niet de vanzelfsprekende opvolger van zijn vader. Toen Jair Bolsonaro juridisch uitgeschakeld raakte, keken veel conservatieven eerst naar andere politici. Onder meer de gouverneur van São Paulo, Tarcísio de Freitas, werd gezien als iemand die de rechtervleugel zou kunnen aanvoeren.
Maar er zit een risico aan het verbreken van de band met de Bolsonaro’s. Voor een deel van het conservatieve electoraat is trouw aan Jair Bolsonaro zelf een politieke identiteit geworden. Een rechtse politicus kan zich moeilijk presenteren als opvolger van de beweging terwijl hij tegelijk afstand neemt van degene die die beweging heeft opgebouwd.
Flávio heeft daarom voor
een andere strategie gekozen. Hij presenteert zichzelf als een Bolsonaro, maar probeert tegelijkertijd een minder confronterende versie van zijn vader te zijn.
Reuters beschreef hem als een kandidaat die zich als een meer gematigde, zakelijkere Bolsonaro probeert te profileren. Tegelijkertijd blijft hij vasthouden aan de centrale thema's van het bolsonarismo: conservatieve waarden, kritiek op links en steun voor zijn vader. Het resultaat is een opmerkelijke combinatie.
Flávio hoeft Jair Bolsonaro niet te vervangen. Hij moet hem vertegenwoordigen.
Tijdens een campagnebijeenkomst in september werd dat bijna letterlijk zichtbaar. Flávio trok naar Juiz de Fora, de stad waar zijn vader in 2018 tijdens de verkiezingscampagne werd neergestoken. Hij gebruikte de plek om de route van zijn vader opnieuw af te leggen.
De boodschap was duidelijk: het verhaal van Jair Bolsonaro is nog niet afgelopen. Zijn zoon zegt het vervolg te willen schrijven.
De kracht van de tegenstander
Maar de kracht
van Bolsonaro is niet alleen een verhaal over Bolsonaro. Het is ook een verhaal over Lula.
De Braziliaanse politiek wordt al jaren gekenmerkt door een uitzonderlijk sterke polarisatie tussen het lulismo en het bolsonarismo. Voor veel kiezers gaat de keuze niet uitsluitend over de vraag wie zij zelf willen zien regeren. Ze gaat ook over wie zij absoluut niet aan de macht willen.
Dat zie je terug in de cijfers.
In de Datafolha-peiling van september zei 47 procent van de ondervraagden dat zij zeker niet op Flávio Bolsonaro zouden stemmen. Voor Lula lag de afwijzing op hetzelfde niveau.
Daarmee ontstaat een verkiezing waarin de kandidaten niet alleen hun eigen achterban proberen te mobiliseren. Ze proberen ook kiezers ervan te overtuigen dat de andere kandidaat onaanvaardbaar is.
Voor de Bolsonaro-familie is dat van groot belang. Een kiezer hoeft niet overtuigd te zijn dat Flávio de ideale
president is om toch op een Bolsonaro te stemmen. Het kan voldoende zijn dat die kiezer vooral geen Lula of geen PT wil.
Dat mechanisme verklaart voor een deel waarom de familie politieke kracht behoudt, ook wanneer haar eigen populariteit grenzen kent.
De juridische schaduw
Tegelijkertijd draagt Flávio een erfenis met zich mee waar hij niet eenvoudig van kan weglopen. De Bolsonaro-familie wordt al jaren geconfronteerd met juridische onderzoeken.
Flávio zelf is opnieuw onderwerp van onderzoek in de zaak rond zakenman en voormalig bankier Daniel Vorcaro. Die zaak draait onder meer om de financiering van een film over Jair Bolsonaro. Volgens documenten en berichtgeving is er onderzoek naar mogelijke corruptie, witwassen en kapitaalvlucht.
Flávio ontkent dat hij iets verkeerd heeft gedaan en noemt het onderzoek politiek gemotiveerd. De kwestie is politiek gevoelig omdat Vorcaro wordt beschuldigd van grootschalige fraude en omdat Flávio een relatie met hem
had.
De zaak is daarmee niet alleen een juridisch probleem. Ze raakt ook aan een van de belangrijkste politieke wapens van de Bolsonaro’s: hun aanval op de gevestigde politieke orde.
Juist daarom probeert Flávio de kwestie om te draaien. Hij beschuldigt politieke en juridische tegenstanders van selectieve vervolging en richt de aandacht opnieuw op Lula en diens politieke omgeving.
Het patroon is bekend uit het Bolsonaro-tijdperk: juridische conflicten worden onderdeel van de politieke strijd zelf.
Een familie met een eigen buitenlandse politiek
De invloed van de familie stopt bovendien niet bij de Braziliaanse grens. Dat werd de afgelopen twee jaar vooral zichtbaar bij Eduardo Bolsonaro.
Eduardo verhuisde naar de Verenigde Staten en probeerde daar steun te krijgen voor zijn vader. Hij zocht contact met de regering-Trump en drong aan op maatregelen tegen Braziliaanse rechters.
Ook in de huidige campagne speelt die internationale dimensie een rol. Flávio
heeft zelf contact gezocht met Donald Trump, die politiek dicht bij Jair Bolsonaro stond. Tegelijkertijd heeft de steun vanuit Washington de campagne ook kwetsbaar gemaakt, omdat de regering-Trump handelsmaatregelen tegen Brazilië nam en Lula die Amerikaanse druk kon gebruiken om de Bolsonaro’s als verdedigers van buitenlandse belangen neer te zetten.
De Bolsonaro-familie is daarmee meer geworden dan een Braziliaanse politieke familie. Ze maakt deel uit van een internationaal netwerk van rechtse en populistische bewegingen. Dat netwerk kan steun opleveren, maar kan ook een binnenlandse politieke prijs hebben.
Wat gebeurt er na Jair?
Daarmee komt de belangrijkste vraag van deze verkiezingen in beeld. Wat gebeurt er met het bolsonarismo wanneer Jair Bolsonaro er niet meer is?
Er zijn verschillende mogelijkheden.
Een overwinning van Flávio zou aantonen dat de beweging in staat is geweest om de overgang van vader op zoon te maken. Dan zou de naam Bolsonaro niet langer
alleen herinneren aan een voormalig president, maar aan een politieke familie die zichzelf heeft weten te reproduceren.
Maar ook een nederlaag zou niet automatisch betekenen dat de beweging verdwijnt. Daarvoor is de achterban te breed en zijn de tegenstellingen met de PT te diep. De Bolsonaro-familie heeft inmiddels meerdere politieke gezichten en verschillende machtsbases. Dat is misschien wel de belangrijkste verandering sinds 2018.
Acht jaar geleden was Bolsonaro zelf de beweging. Nu is Bolsonaro een familie geworden. En die familie beschikt over parlementariërs, lokale netwerken, evangelische contacten, een partijorganisatie en een herkenbare politieke merknaam. De naam is bovendien verbonden geraakt met een specifiek politiek conflict: Bolsonaro tegenover Lula, rechts tegenover links, anti-PT tegenover PT.
Dat conflict verdwijnt niet automatisch wanneer Jair Bolsonaro van het toneel verdwijnt.
De verkiezing als stresstest
Op 4 oktober gaan ruim 158 miljoen Brazilianen naar de stembus. De eerste ronde bepaalt wie doorgaat naar
een eventuele tweede ronde op 25 oktober.
De recente peilingen laten zien hoe competitief de strijd tussen Lula en Flávio is. Datafolha zette Lula eind september op 40 procent in de eerste ronde tegenover 36 procent voor Flávio. AtlasIntel/Bloomberg kwam enkele dagen later uit op 45,3 tegen 42,2 procent. In hun respectieve tweede-ronde-scenario's lagen de twee eveneens zeer dicht bij elkaar.
Dat zijn momentopnames, geen uitslagen.
Maar ze vertellen wel iets anders dat journalistiek relevanter is: de Bolsonaro-naam is nog altijd voldoende sterk om vijf jaar na het vertrek van Jair Bolsonaro uit het presidentschap opnieuw een familielid centraal te stellen in de strijd om het hoogste ambt van Brazilië.
De zoon staat nu op het punt te ontdekken hoeveel van zijn vaders politieke kapitaal werkelijk van hemzelf is.
Daarvoor hoeft Jair Bolsonaro niet op het stembiljet te staan.
Zijn naam staat al in
het hoofd van de kiezer.
| starnieuws | Door: Redactie
